New Zealand Parliamentary Debate

Principles of the Treaty of Waitangi Deletion Bill [4459]

matapono o Te Tiriti o Waitangi: He rangi ta matawhaiti, he rangi ta matawhanui. Me ki, ki te whaiti te titiro, he whaiti ano hoki te paerangi ka whaia haeretia e ia. Mena e whanui ana te titiro, ka whanui ano hoki nga huarahi kei mua i a koe. Kua tae mai te Pati Maori ki tenei pire a-mema, me te mohio ano hoki, me titiro whanui ke tatou ki Te Tiriti o Waitangi hei kupu taketake o Aotearoa. Ko te mate o tenei pire, he whaiti ke tona titiro ki te Tiriti ki tona itinga rawa, he aronga whaiti, he pae tata tona.

Ko ta te Tiriti, he waihanga i te ahua o te whenua nei he puna ora me ki, kia whai mana ai te tu o te Kawanatanga. He kupu era e whakamarama nei i te aronga o te Karauna ki te tangata whenua; kia noho kohatu te tino rangatiratanga o te iwi, kia noho pumau te whenua Maori i roto nga ringaringa o te Maori, kia pumau te rangatiraranga o te tangata. Na Ta Robin Cooke, te Perehetini o Te Kooti Pira te korero: Koia te kupu whakaharahara rawa i roto i nga korero o nehe i Aotearoa nei, e kore e taea te tuku i ona pou. Engari i tenei pire, ko tana mahi ko te tapahi i te pito, ko te tuku i te motu kia rewa. Ko tana mahi ko te ukui i nga kupu o te Tiriti i nga ture katoa o Aotearoa. Ara, mai i nga kupu taki, i nga whakamarama, i nga kupu apiti, i nga whakaritenga, me era atu o nga whakatau a-ture.

Anei pea te patai nui e koa ma. He aha te mea kawa, kino ranei o te whakaaro kia noho tonu mai anei matapono, o te whakanui ranei i te Tiriti hei tuapapa mo Aotearoa? Koia nei ta te Pati Maori tu. Me waiho ko Te Tiriti o Waitangi hei tuapapa mo te motu kia whakatinana i te moemoea, ara, kia whai wahi ai nga taha e rua, ara, a Maori raua ko Pakeha i roto i te whakahaere o te motu. Me ki, i tae a-tangata whenua atu o matou tupuna ki te Tiriti. E ai ki a ratou, he mana taketake ano o ratou. E ai ki to ratou titiro, he mana ake to te Tiriti, he whanui tonu tona titiro kia noho ia hei korowai, hei kupu oati mo nga tangata katoa e noho nei i Aotearoa. Kei tona hohonutanga, ko te Tiriti he whakawhitinga o nga whakatau i waenganui i nga tangata whai rangatiratanga, katahi, ka puta etahi here ki runga i tena, i tena. I tenei wa, e ko te ahua nei kei te hiahia tetahi o nga hoa haere o te Tiriti kia puta.

Ko te noho a-rangapu i raro i te Tiriti, he mea tupunga, ehara i te mea kohatu. I te Take a-Whenua i te tau 1987, ko ta te Kooti Pira whakamarama, ko te tikanga he mea whai oranga te Tiriti, he mea hanga hei tuapapa mo te nohonga ngatahi i waenga i te Maori me te Karauna. Ano nei he kakano, kaua ko tetahi mea kua tupu ke kia taea ai te tapiri atu i nga whakaaro. Kia tupu taua kakano ki tona puawaitanga, me whakairi te Tiriti hei mea ora, hei mea akiaki, kia here i te nohonga tahi o te tangata mo ake nei.

Engari kia tau mai a raruraru, ko te ahua nei ko te mahi o te hoa, ko te oma atu i nga whakatau i whakaritea. Ko ta te Takuta Brash nei i mua o te poti matua kua hipa, ko te whakairi i te haki ma, ko te tuohu i te mahunga ano hoki, ano nei ka hinga ratou. Hei tana, ka ukuia katoatia nga korero porangi, nga korero kaikiri a-iwi, otira ko nga whakapuakanga a-matapono 39 i nga ture katoa. I te taenga atu ki te wa whiriwhiri ko wai te hunga ka noho hei hoa Kawanatanga, ko ta Te Ropu Reipa, ko te whiu atu i tona aronga ki te Tiriti, a, anei te utu, ko te utu e korerohia ake nei, ko te tautoko i tenei pire me tana haere ki te komiti whaiti. Ka mutu, na runga i tona hiahia tuturu nei kia kitea mai ai i a ia i nga nupepa, pouaka whakaata, kua tukuna ko ta Winitana Pita pire, ara, te mea i hinga i te Pipiri o te tau kua hipa i raro i te ingoa o Doug Woolerton.

E kore rawa te Pati Maori e noho whakamuri, e noho wahangu ranei i te Whare Paremata nei. Ko ta matou ke, ko te kokiri i nga take kua puta mai i te hapori, i te iwi kia tae ra ano ki te wa ka noho te Tiriti hei mea wananga i waenganui i te Karauna me te Maori. Kia ora tatou.

An interpretation in English was given to the House. Greetings to you, Mr Deputy Speaker, and to all of us. What a stupid bill! Te Puni Kokiri's recent guide to the principles of the Treaty of Waitangi begins with the